1. Hyrje

Aktualisht në qendër të debatit publik është vendosur përsëri reforma e sistemit të pensioneve për t’u garantuar grupmoshave të larta një jetë dinjitoze. Ndërkohë që një nga komponentët e reformës ka qenë prirja për të zgjatur jetën e punës duke rritur moshën ligjore të daljes në pension, sfidat sesi do ta përballojnë konkurrencën e tregut këta punëtorë të grupmoshave të larta që të mbijetojnë deri në moshën 65-vjeçare e më vonë 67-vjeçare, kjo mbetet një politikë që nuk ka marrë vëmendjen e duhur nga shoqëria.

Deri më sot, sipas shifrave të INSTAT-it, rreth 15 për qind e grupmoshës 65+ vazhdojnë të jenë aktivë në tregun e punës për rrethana sa individuale,

familjare aq edhe profesionale. Referuar teorive mbi ciklin e jetës, ky fakt lidhet si me kërkesën e sektorëve të caktuar të ekonomisë, eksperiencat

e jetës, profesionin, rezidencën, ku zakonisht Tirana ofron mundësi më të mëdha, krahasuar me qytetet e tjera të vendit, po aq edhe me nivelin e

edukimit. Ka ardhur koha që këto përpjekje individuale të përkthehen në politika publike për të nxitur qëndrimin sa më të gjatë aktiv në një treg që

ka dinamika të shpejta.

Europa ka vite që i shtron paralelisht këto alternativa zgjidhjesh për të përballuar sfidat e moshimit aktiv, duke lidhur politikat e pensioneve me politikat aktive të tregut të punës. Në këto 10 vitet e fundit, vetëm nga fondet për kërkim shkencor të BE-së ka pasur disa projekte si COST Action IS1409 “Gender and Health Impact of Policies on Extending Working Life”, apo “Cost Action 21107 “Work inequalities in later life redefined by digitalization” (DIGI-net) ku edhe kërkuesit shqiptarë janë bërë pjesë e këtyre iniciativave për shkëmbimin e përvojave mes studiuesve europianë.

Aktualisht këto politika të moshimit aktiv mund të kenë një integrim më të mirë edhe në vendin tonë, përfshirë aspektet e politikave të pensioneve, të tregut të punës, të edukimit dhe formimit profesional etj., pasi ato ndodhen sot nën të njëjtën ombrellë institucionale, atë të Ministrisë së Ekonomisë,

Kulturës dhe Inovacionit.

Në këto fenomene dinamike e komplekse të tregut të punës fleksibël, ku po rritet pesha specifike e grupmoshave të larta, edhe për shkak të ndryshimeve të strukturës demografike të popullsisë, del domosdoshmëria që të sigurohet krahas rritjes së moshës ligjore të daljes në pension, edhe një qëndrueshmëri e këtyre forcave aktive në tregun e punës përmes targetimit të punëtorëve të grupmoshave të larta në agjendën e digjitalizimit.

 

 

 

2. Rritja e grupmoshës së lartë në tregun e punës

Për shkak të plakjes së popullsisë dhe nevojave në rritje të tregut të punës për fuqi punëtore, numri i pensionistëve që punojnë është duke u rritur nga viti në vit. Në 2023, INSTAT-i raporton se ka një tkurrje të numrit të të rinjve të punësuar dhe një rritje të punësimit të personave në moshë pensioni mbi 65 vjeç. Punësimi në këtë grup pati një rritje vjetore me gati 50 për qind, me pothuajse 82 mijë persona që ishin në punë në tetordhjetor 2023. Në të njëjtën periudhë të një viti më parë, në tetor-dhjetor 2022 ishin 54,5 mijë persona të punësuar, pra 27 mijë persona më shumë në moshë pensioni mbi 65 vjeç (INSTAT, 2023). Sipas të dhënave nga Ministria e Financës dhe Ekonomisë, në vitin 2023 ishin 1,484 pensionistë të vetëpunësuar në sektorin privat, të cilët paguanin çdo muaj kontribute të sigurimeve shoqërore (Ministria e Financës dhe Ekonomisë, 2023.)

Në vitin 2020, kur tregu i punës u vu në vështirësi për shkak të pandemisë COVID-19, numri i pensionistëve që punonin u rrit me 1.2 për qind krahasuar me tremujorin e parë të 2019. Arsyet për këtë rritje janë të shumta që nga pensionet e ulëta, rritja e jetëgjatësisë, puna përmes internetit, përdorimi i teknologjisë deri tek emigrimi i vazhdueshëm i të rinjve, të cilat të gjitha së bashku po ndikojnë në zgjatjen e qëndrimit aktiv në tregun e punës të grupmoshave të larta në Shqipëri.

Sipas një projeksioni të popullsisë, në 30 vitet e ardhshme grupmosha mbi 65 vjeç do të rritet me 48 për qind; nga 420 mijë në 2020 në 623 mijë në vitin 2050, ndërsa popullsia e moshës 80 vjeç e lart do të rritet me 2.6 herë nga 82 mijë në 2020 në 214 mijë në 2050 (ILO, 2022.) Fluksi i individëve të moshuar në tregun e punës do të ushtrojë presion mbi burimet ekzistuese të trajnimit dhe arsimit. Aktualisht sistemet tradicionale të arsimit në Shqipëri nuk kanë kapacitete të mjaftueshme për të përmbushur nevojat e këtij grupi, veçanërisht për sa i përket mësimit të aftësive digjitale dhe trajnimit përgjatë gjithë jetës.

Përmirësimi i aftësive të punëtorëve është një element kyç në përmirësimin e perspektivave të tyre të punësimit në të tashmen dhe të ardhmen. Për këtë qëllim zbatohen politika të zhvillimit të burimeve njerëzore si strategji e brendshme e çdo organizate, si programe trajnimi për grupmoshat e larta, ndarje e përvojave në vendin e punës etj., deri te strategjitë në nivel kombëtar dhe global. Një nga synimet e Planit Kombëtar të Veprimit mbi Moshimin 2020-2024 në Shqipëri ka qenë “Promovim i rritjes së qëndrueshme dhe gjithëpërfshirëse ekonomike, punësim dhe punë për të gjithë” (Ministria e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale, 2019).

Grupmoshat e larta janë ndër grupet më të rrezikuara në tregun e punës, veçanërisht kur ka një sërë faktorësh ndikues, si niveli i ulët i arsimit, mungesa e aftësive dhe kompetencave që janë në ndryshim të vazhdueshëm për shkak të avancimit të teknologjive, kompleksitetit të proceseve të punës, rritjes së konkurrencës etj. Shpesh koncepti i të mësuarit të vazhdueshëm, së bashku me vitet e edukimit apo llojin e aftësive përkatëse, e bën një individ të moshës së tretë më të aftë për t’u përshtatur ndaj ndryshimeve teknologjike. Procesi i të mësuarit afatgjatë krijon një ndjesi kualifikimi dhe vetëmjaftueshmërie sociale që gjenden jashtë një sistemi tradicional shkollor/universitar (Ministria e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale, 2021.)

 

 

 

3. Ndikimi i digjitalizimit te punëtorët e moshuar

Shqipëria ka krijuar ekipe të centralizuara përgjegjëse për mbikëqyrjen dhe koordinimin e të gjithë ciklit jetësor të zhvillimit dhe zbatimit të zgjidhjeve inovative GovTech (Banka Botërore, 2021; 2022). Megjithatë, ajo ka përqindjen më të ulët të personave të grupmoshës 16 - 74 vjeç me aftësi bazë digjitale në Europë, me vetëm 24 për qind të popullsisë që zotëron këto aftësi (Eurostat, 2022). Kjo përbën një sfidë të rëndësishme për punëtorët e moshuar, veçanërisht për gratë e moshuara, të cilat janë një pjesë e rëndësishme e fuqisë punëtore dhe mund të kontribuojnë ndjeshëm në ekonomi. Është thelbësore të pranohet se ekzistojnë barriera strukturore që i pengojnë këto grupe të fitojnë akses dhe aftësi digjitale, duke përfshirë

çmimin e rrjetëzimit dhe boshllëqet fizike në infrastrukturën e rrjeteve digjitale. Këto mospërputhje në aksesin dhe përdorimin e teknologjisë në shkollë dhe shtëpi krijojnë pabarazi që fillojnë herët në jetë.

Për shkak se shumë punëtorë të moshuar thjesht nuk u rritën duke përdorur dhe përshtatur teknologjitë më të reja, mungesa e besimit në teknologji është një arsye e përmendur shpesh pse punëtorët e moshuar priren të kenë aftësi më të ulëta digjitale (Burnay et al., 2022). Pandemia e COVID-19 detyroi shumë punëtorë të moshuar shqiptarë të përdorin teknologjinë për të bashkëvepruar me familjen dhe për t’u përfshirë në ngjarje të tjera sociale. Megjithatë, kur bëhet fjalë për punësimin (aktual ose të ardhshëm), ka të ngjarë që individët e moshuar mund të përballen me izolim si rezultat i njohurive të pamjaftueshme të TI-së, mungesës së aksesit në TI dhe çështjeve të lidhjes, veçanërisht në rajone të largëta dhe malore. Për më tepër, nëse nismat e automatizimit dhe kompjuterizimit nuk marrin parasysh nevojat e punonjësve të moshuar, ata mund të bëhen edhe më të margjinalizuar. Për të zhbllokuar potencialin e tyre, punëtorët e moshuar, qoftë burra, qoftë gra, kërkojnë fleksibilitet dhe mbështetje më të madhe për të përshtatur profilet e tyre profesionale me kërkesat e tregut në zhvillim.

Mbarëvajtja e tregut të punës është një faktor i rëndësishëm makroekonomik, ndaj ekonomitë e zhvilluara në vendet e BE-së i kanë kushtuar vëmendje përzgjedhjes së politikave të tregut të punës në vendet e tyre, me qëllim që ato të jenë sa më efektive. Arsimi dhe formimi profesional është një nga pasuritë më të vlefshme në vendet e zhvilluara të BE-së në fushën e politikave aktive të tregut. Në procesin për hartimin e këtyre politikave aktive të punësimit pasqyrohen elementet kryesorë që parashikohen në Strategjinë e Rishikuar të Kohezionit Social të Këshillit të Europës. Në këtë Strategji theksohet qasja për punësim për të gjithë dhe nxitja e një punësimi të denjë (punësim që respekton njeriun), si elemente thelbësore për kohezionin social.

 

 

 

4. Politikat ndaj përjashtimit social në tregun e punës

Me një kornizë të fortë dhe të qëndrueshme politikash, së bashku me mundësitë e digjitalizimit, Shqipëria ka mbështetur me sukses lidershipin e saj rajonal në ofrimin e shërbimeve dhe transformimin digjital (Raporti i Monitorimit Sigma, 2021.) Megjithatë, përfshirja digjitale e punëtorëve të moshuar shpesh anashkalohet, me mungesë të strategjive specifike të fokusuara në nevojat e tyre. Politikat e bazuara në evidenca kërkojnë studime

të detajuara të tregut, krahas atyre tremujore që ofron INSTAT-i, që të dalin në pah sfidat e ndryshme me të cilat përballen punëtorët e moshuar, duke marrë parasysh faktorë të tillë si arsimi, njohuritë kompjuterike, kapaciteti njohës dhe të ardhurat. Për më tepër, ka ende nevojë për të adresuar

rreziqet e reja që lidhen me dezinformimin, krimet kibernetike, sigurinë dhe privatësinë vetëm për këtë grup. Duke ofruar akses të përballueshëm në internet, pajisje dhe programe të edukimit digjital të përshtatura për punëtorët e moshuar, mund të mundësohet pjesëmarrja e tyre në botën digjitale, që ata të ruajnë pavarësinë e tyre, të përfshihen në aktivitete sociale dhe të përqafojnë mundësi të reja në tregun dinamik të punës.

Vala e digjitalizimit, e përshpejtuar nga pandemia, ka nxjerrë në pah nevojën për përfshirje digjitale për punëtorët e moshuar. Megjithatë, ka mungesë të strategjive specifike digjitale që synojnë punëtorët e moshuar në Shqipëri. Për të siguruar përfshirjen e punëtorëve të moshuar në transformimin digjital të Shqipërisë, është thelbësore që jo vetëm qeveria, por punëdhënësit, sindikatat dhe organizatat e tjera të shoqërisë civile të kenë prioritet përmirësimin e njohurive të tyre digjitale. Strategjia tjetër për tregun e punës që do të ndjekë Strategjinë Kombëtare të Punësimit dhe Aftësive 2019-2022 mund të ketë prioritet iniciativat e financimit për të mbështetur të moshuarit që të bëhen qytetarë digjitalë të aftë, duke u mundësuar atyre të përdorin internetin në mënyrë efektive, të angazhohen në shoqëri dhe të mbeten produktivë.

Sipas strategjisë së mëparshme, një fond i konsiderueshëm nga buxheti i shtetit ishte parashikuar për të mbështetur punëdhënësit që organizonin

trajnime në vendin e punës. Ky fond synonte të nxiste rritjen e aftësive të nevojshme për punëkërkuesit, me fokus të veçantë në grupmoshën mbi

50 vjeç. Gjithashtu, një tjetër synim ishte krijim i “universitetit të moshës së tretë”, që ishte një bashkëpunim mes institucioneve shtetërore dhe organizatave të shoqërisë civile ku përgatiteshin kurse njëditore mbi tema të ndryshme me qëllim rritjen e pjesëmarrësve të grupmoshave të larta

(Ministria e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale, 2019). Megjithatë, ende nuk është e qartë nëse këto politika janë realizuar plotësisht dhe në çfarë

mase popullsia e grupmoshave të mëdha ka përfituar nga këto trajnime për të fituar aftësi të reja teknologjike. Evaluimi i efektivitetit të këtyre politikave mbetet një çështje e rëndësishme për të ardhmen.

Përveç kësaj, ndërkohë që po vazhdojnë të rriten nivelet e aftësive të të rinjve për t’iu përgjigjur kërkesave të tregut digjital të punës, politikat e fundit duhet të përqendrohen gjithashtu në trajnimin real të punëtorëve të grupmoshave të larta. Duke njohur nevojat unike të punëtorëve të grupmoshave të larta dhe duke zbatuar strategji gjithëpërfshirëse që përfshijnë lidhje të përballueshme, arsim digjital dhe mbështetje, Shqipëria mund të krijojë një të ardhme digjitale më gjithëpërfshirëse për të gjithë qytetarët e saj.

Në Samitin Social për Punë të Ndershme dhe Rritje në 17 nëntor 2017, institucionet e BE-së shpallën Shtyllën Europiane të të Drejtave Sociale, e cila përcakton 20 parime dhe të drejta kryesore për të mbështetur konkurrencën e drejtë të tregut dhe mirëfunksionimin e tregut të punës, të strukturuara rreth tri çështjeve kryesore: mundësi të barabarta dhe qasje në tregun e punës, kushte të drejta të punës dhe mbrojtje dhe përfshirje

sociale.

 

 

5. Politikat e digjitalizimit në Shqipëri

E ardhmja e tregut të punës varet nga disa faktorë, duke përfshirë konkurrencën afatgjatë, zhvillimet demografike etj., por sot digjitalizimi është një nga shtytësit kryesorë të ndryshimeve në të ardhmen e parashikueshme. Në qendër të këtij zhvillimi është prodhimi dhe përdorimi i qarqeve logjike digjitale dhe teknologjive të tjera që rrjedhin prej tyre. Transformimi digjital është shfaqur si një faktor vendimtar në tregun e punës edhe në Shqipëri, duke sjellë ndryshime të rëndësishme në peizazhin e punësimit. Automatizimi inteligjent ndoshta do të shkaktojë humbje të përgjithshme të vendeve të punës. Megjithatë, ajo mund të çojë në ndryshime të rëndësishme në strukturën e punësimit, p.sh. në lidhje me industritë, profesionet, aftësitë dhe rolet, konkretisht në rastin tonë për grupmoshat e larta (50+) në vendin e tyre në tregun e punës në Shqipëri.

Ndërsa këto ndryshime sjellin shumë mundësi, ato paralelisht krijojnë edhe sfida të reja për fuqinë punëtore, veçanërisht punëtorët e moshuar, duke përfshirë rrezikun e rritjes së pabarazisë dhe përjashtimit social.

Pyetja është se si po i përgjigjen politikat publike ndikimit të digjitalizimit te punëtorët e moshuar për t’i mbështetur ata në tregun digjital të punës dhe për të siguruar që ata të mund të përfitojnë nga mundësitë që sjell transformimi digjital?

Hyrja në rrugën drejt integrimit me Bashkimin Europian ka vendosur drejtimin për nxitjen e rritjes ekonomike dhe digjitale të vendit (Komisioni Europian, 2022). Si rezultat, politika dhe iniciativa të shumta u zbatuan gjatë periudhës së anëtarësimit në BE, të cilat çuan në përmirësime të rëndësishme në aspektin e aksesueshmërisë, infrastrukturës dhe kostoefektivitetit (Dokumenti i Punës i Stafit të Komisionit, 2021). Strategjia Ndërsektoriale për Agjendën Digjitale 2015-2020 dhe Plani i Veprimit i Shqipërisë parashtrojnë një udhërrëfyes gjithëpërfshirës dhe synime për përmirësimin e infrastrukturës së digjitalizimit në të gjithë vendin. Për të adresuar sfidat ekzistuese, qeveria shqiptare në qershor 2020 miratoi dhe po zbaton Planin Kombëtar për Zhvillimin e Qëndrueshëm të Infrastrukturës Digjitale, Broadband 2020-2025. Ky plan i përditësuar ka potencial të madh për punëtorët e moshuar, të cilët shpesh përballen me vështirësi për shkak të aksesit të kufizuar në shërbime dhe mungesës së teknologjisë në shtëpitë e tyre, duke penguar aftësinë e tyre për të mësuar dhe praktikuar aftësitë digjitale, duke i dhënë përparësi ofrimit të WiFi në 50 për qind të hapësirave më të mëdha publike, si parqet, bibliotekat dhe sheshet në të gjitha qytetet dhe fshatrat. Sipas INSTAT-it (2023), individët e grupmoshës 65 - 74 vjeç, të cilët nuk kanë përdorur asnjëherë internetin përbëjnë 32.3 për qind, edhe pse ky tregues është zvogëluar me 4.6 pikë përqindje krahasuar me vitin 2022, përsëri mbetet shqetësues.

Nevoja për digjitalizim u bë edhe më e dukshme për shkak të pandemisë së Covid-19, e cila vuri në dukje nevojën urgjente për mekanizma, mjete

dhe rregullore të adaptuara për një organizim më të mirë dhe për një shoqëri plotësisht funksionale. Programet dhe financimet fokusohen më shumë në punësimin dhe arsimimin e të rinjve, duke thelluar më tej të ashtuquajturin “hendek digjital”, ku dalin në pah dallimet midis qytetarëve për sa i përket qasjes së tyre në internet, qasjes në pajisjet elektronike, dhe për pasojë edhe dallimet në nivelet e aftësive/njohurive të tyre digjitale.

 

 

Tabela 1. Depërtimi i internetit në vendet e Ballkanit Perëndimor, 2019 - 2020

 

 

 

 

 

 

Ndërkohë, përdoruesit e internetit kanë vazhduar të rriten në vendin tonë nga 73.5 për qind në 2019 në 76.3 për qind të popullsisë në 2022.

Strategjia “Agjenda digjitale e Shqipërisë 2022-2026” shërben si bazë për programin e ri të qeverisë që paraqet fazën tjetër të transformimit digjital të vendit, nisur me strategjinë ndërsektoriale “Agjenda Digjitale e Shqipërisë 2015-2020”. Qëllimi i strategjisë është të përmirësojë cilësinë e ofrimit të shërbimit duke rritur njëkohësisht integrimin e teknologjive inovative si blockchain, inteligjencën artificiale dhe mësimin e makinerive.

Kjo politikë synon gjithashtu të promovojë përfshirjen e punëtorëve të moshuar në epokën digjitale. Ndërkohë, që brezi i të rinjve të mos ndeshet me të njëjtat sfida si grupmoshat e larta, Strategjia Kombëtare për Arsimin Parauniversitar 2022-2026 ka shpallur prioritet mësimin e kodimit dhe programimit që në arsimin bazë.

 

 

1) Depërtimi i internetit në Shqipëri. Qasur: https://bit.ly/2Xvc2cp

2) Depërtimi i internetit në Kosovë. Qasur: https://bit.ly/3tJTl0d

3) Depërtimi i internetit në Mal të Zi. Qasur: https://bit.ly/3CdihAl

4) Depërtimi i internetit në Maqedoninë e Veriut. Qasur: https://bit.ly/3tPLwXa

5) Depërtimi i internetit në Serbi. Qasur: https://bit.ly/2Z0hSDd

 

 

6. Reflektime të politikave publike

Shumica e programeve, strategjive dhe instrumenteve të qeverisë për tregun e punës kanë prioritet ndihmën e të rinjve në përmirësimin e aftësive

të tyre digjitale, nxitjen e inovacionit dhe më shumë (ITU, 2021; 2022).

Kjo ka reflektuar statistikat e tregut të punës ku prej dekadash dominon një shkallë e lartë e papunësisë tek të rinjtë, edhe kur këta kanë arsim të lartë. Mosha dhe supozimet rreth daljes në pension shpesh rezultojnë që këta punëtorë të anashkalohen në programe dhe burime. Për të adresuar këtë, fonde dhe burime të dedikuara duhet të ndahen për të ofruar udhëzime dhe mbështetje të synuar për punëtorët e moshuar, duke marrë parasysh nevojat dhe sfidat e tyre unike në epokën digjitale.

Për më tepër, sigurimi i aksesit në mjetet dhe aftësitë digjitale është thelbësor. Janë ndërmarrë hapa për të mundësuar e-governance duke bërë digjitalizimin e shumë shërbimeve publike në të gjithë Shqipërinë.

Megjithatë, më shumë fonde duhet të ndahen për të ofruar pajisje, edukim dhe trajnim për punëtorët e moshuar, duke i lejuar ata të mësojnë dhe të praktikojnë aftësitë digjitale. Për më tepër, këto politika duhet të marrin në konsideratë kapacitetin lokal dhe të përfshijnë edhe komunitetin e biznesit lokal për të mbështetur efektivisht punëtorët e moshuar në kalimin e tyre në epokën digjitale. Duke i dhënë përparësi dhe duke investuar në përfshirjen digjitale të punëtorëve të moshuar, Shqipëria mund të zhbllokojë potencialin e tyre dhe t’u mundësojë atyre të marrin pjesë aktive dhe të përfitojnë nga epoka digjitale.

Krahas rolit strategjik të shtetit, punëdhënësit dhe aktorëve të tjerë të shoqërisë civile, mbetet i padiskutueshëm edhe në këtë rast roli i familjes.

Ne shqiptarët kemi avantazhin e një shoqërie ku familja është ruajtur si një vlerë e shenjtë dhe solidariteti mes anëtarëve të familjes ka qenë kyçi suksesit dhe kapërcimit të sfidave të tranzicionit. Avancimi i brezave të rinj në përdorimin e teknologjive moderne, internetit e programeve kompjuterike përbën një aset që duhet të shfrytëzohet për asistimin e prindërve të tyre për përdorimin e instrumenteve digjitale.

Si përfundim, në strategjitë e ardhshme lidhur me agjendat digjitale dhe tematikat e lidhura me to, si edukimi digjital, pjesëmarrja elektronike, mbrojtja e të dhënave duhet të pasqyrohen posaçërisht nevojat e punëtorëve të grupmoshave të larta që të kenë qëndrueshmëri dhe zgjatje të qëndrimit aktiv në tregun e punës. Nevoja për fuqi punëtore me arsimim digjital më të mirë është evidente në të gjithë sektorët e ekonomisë dhe në të gjitha

profesionet. Nevojitet një qasje strategjike dhe e përbashkët nga të gjitha palët, si shteti, punëdhënësi, sindikatat dhe grupet e interesit në procesin

e përhapjes së edukimit digjital. Intensifikimi i procesit të integrimit europian shton presionin dhe përgjegjësinë e Shqipërisë për të siguruar një fuqi punëtore konkurruese në tregun rajonal dhe europian. Investimi në burime njerëzore është një nga fushat më të rëndësishme të investimit për rritjen ekonomike për të ardhmen.

 

 

 

 

Referencat

1. Burnay, N., Ogg, J., Krekula, C., & Vendramin, P. 2022. Older Workers and Labour Market Exclusion Processes: A Life Course perspective. Springer. https://library. oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/59386/1/978-3-031-11272-0.pdf#page=85

2. European Commission. 2022. “Albania’s digital transformation of public services delivery” https://ec.europa.eu/social/BlobServlet?docId=25935&langId=sl

3. European Commission. 2021. Staff Working Document, Albania 2021 Report, Communication on EU Enlargement Policy. https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/6e2fcf17-30ea-11ec-bd8e-01aa75ed71a1/language-en

4. Eurostat. 2022. Database - Digital economy and society. https://ec.europa.eu/eurostat/web/digital-economy-and-society/data/database

5. Eurostat. 2022. Database available at https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=isoc_sk_dskl_i21&lang=en

6. Internet World Stats. 2022. Usage and Population Statistics, available at: Europe Internet Users and Population Statistics (internetworldstats.com)

7. INSTAT. 2023 Anketa Tremujore e Forcave të Punës, T4 - 2023. https://www.instat.gov.al/al/temat/tregu-i-pun%C3%ABs-dhe-arsimi/pun%C3%ABsimi-dhepapun%C3%ABsia/#tab1

8. INSTAT. 2023. Përdorimi i Teknologjisë së Informacionit dhe Komunikimit në Familje. https://www.instat.gov.al/al/temat/kushtet-sociale/teknologjis%C3%ABs%C3%AB-informacionit-dhe-komunikimit-tik-n%C3%AB-familje-dhe-ngaindivid%C3%ABt/#tab1

9. ITU Office for Europe. 2022. “Albania Digital Development Country Profile” https://albania.un.org/sites/default/files/2022-05/Digital%20Development%20

Country%20Profile_Albania_final_02.22.pdf48

10. ITU Regional Forum for Europe on Digital Skills Development. 2021. Digital Skills in Albania, https://www.itu.int/en/ITU-D/Regional-Presence/Europe/Documents/Events/2021/Digital%20skills/1_Florensa_Haxhi_Albania.pdf

11. Ministria e Financës dhe Ekonomisë, Strategjia Kombëtare për Punësim dhe Aftësi 2019-2022, Aksesuar në: https://www.financa.gov.al/wp-content/uploads/2020/10/Publikim_EN_Strategjia-Komb%C3%ABtare-p%C3%ABr-Pun%C3%ABsim-dheAft%C3%ABsi-2019-2022.pdf

12. Ministria e Financës dhe Ekonomisë. 2023. Relacion. https://konsultimipublik.gov.al/documents/RENJK_622_Relacion-pligji-per-sigurimet-shoqerore.docx

13. Ministria e Infrastrukturës dhe Energjetikës. Plani Kombëtar për Zhvillimin e Qëndrueshëm të Infrastrukturës Digjitale 2020 - 2025. Aksesuar në: https://www.

infrastruktura.gov.al/wp-content/uploads/2020/07/National-Plan-BBand-EN.pdf

14. Ministria e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale. 2019. Plani kombëtar i veprimit mbi moshimin 2020-2024.

15. h t t p s : / / e x t r a n e t . w h o . i n t / n c d c c s / D a t a / A L B _ B 2 7 _ s 2 1 _ P L A N I - KOMB%C3%8BTAR-I-VEPRIMIT-shq.pdf

16. Ministria e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale. 2021. Republika e Shqipërisë. Zbatimi i planit ndërkombëtar të veprimit të Madridit për plakjen dhe strategjia e tij rajonale e zbatimit (MIPAA/RIS). Cikli i katërt i rishikimit dhe vlerësimit 2018-2022

17. https://unece.org/sites/default/files/2021-10/mipaa20-report-albania.pdf

18. Organizata Botërore e Punës (ILO), 2022. Kujdesi afatgjatë për të moshuarit në Shqipëri: Sfidat dhe çështjet kryesore të politikave. https://www.ilo.org/publications/long-term-care-elderly-albania-challenges-and-key-policy-issues

19. Sigma. 2021. Monitoring Report “The Principle of Public Administration, Albania”. https://www.sigmaweb.org/publications/Monitoring-Report-2021-Albania.pdf

20. Vendim i Këshillit të Ministrave nr. 370, datë 01.06.2022, “Strategjia ndërsektoriale “Agjenda digjitale e Shqipërisë” dhe Plani i Veprimit 2022–2026”. Aksesuar në https://akshi.gov.al/ëp-content/uploads/2022/06/vendim-2022-06-01-370.pdf

21. World Bank. 2022. “Improving Equitable Access to High Standard Public Services through GovTech- The Republic of Albania.“ https://documents1.worldbank.org/curated/en/099200502132320227/pdf/P17784509582f20a08d6809bad6a214427.pdf

22. World Bank. 2021. Guidebook for Accessible GovTech, https://thedocs.worldbank.

org/en/doc/3fcff7a44bd530a0413e23245ace2f03-0350012021/related/EFI-InsightAccessible-GovTech-4-1.pdf