TË DREJTAT SOCIALE PËR PENSION

TË EMIGRANTËVE SHQIPTARË DHE

PROBLEMET QË HASEN

Prof. Assoc. Dr. Merita Xhumari

Departamenti i Shkencave Politike

Fakulteti i Shkencave Sociale

Universiteti i Tiranës

E-mail: xhumarimerita@gmail.com

 

Msc. Megi XHUMARI

Koordinatore e Programeve Sociale, Shërbimet Sociale Bethany, Tiranë

E-mail: xhumarimegi@gmail.com

Abstract

In the context of the excessive tendencies of migration of the active population and its multifaceted social, economic, demographic, cultural consequences, Albania is facing new challenges that are at the center of social policies. Social protection systems adapt to the new needs of emmigrants in EU countries, or return from emigration, which have a common need, sustainable reintegration. This is evident to older age groups, which really remain marginalized in our society. Immigration studies analyze the social problems of immigrants and those who returned from a macro-social perspective, referring to political (conflict, war), economic (unemployment, willingness to invest), social (status, inclusion, profession), as well as from the perspective of individual choices: life cycle (studies, retirement), family (parental needs, marriage), and individual hobbies. Therefore, this article aims to analyze the impact of social factors, such as social protection institutions, regarding the question on how adequately they have been responded to the needs of older immigrants to guarantee the basic right of pensions. The methodology used is the literature review of the European Union (EU) documents, of the social protection regarding pension rights in Albania and Itali, the case study of Albanian emigrants and interviews with specialist, including here my personal experience as a manager of the voluntary scheme at the Social Insurance Institute (SII).The results show that immigrants, as those who stay in the country where they emigrated, as well as the returnees, need coordinated interventions of both, the country of origin and of the country of destination. At the same time, standard models of the social protection should be adapted to their individual / family expectations, as well as to the experiences they have had abroad. An integrated approach and coordination of social policies at all levels, from all actors, internal and external with bilateral agreements, are crucial for the return to normal life of Albanian emigrants.

Key words: Imigration; Old age; Pension; Sustainable integration; Social policy coordination.

1. Hyrje

Një nga problemet më të mprehta të tranzicionit shqiptar pa dyshim që është emigracioni i cili ka pasur dinamikat e tij përgjatë periudhës 1990-2020. Sipas vlerësimeve të INSTAT, në vitin 2019, rreth 1,684,135 shtetas shqiptarë, 884,719 burra dhe 799,416 gra, jetonin jashtë territorit të vendit(INSTAT, 2020:8). Gjatë vitit 2019 ka një shtim me rreth 2.6 për qind të burrave dhe me 2.7 për qind të grave, të cilat për herë të parë tejkalojnë numrin e burrave emigrantë.

 

Tabela 1. Diaspora 1 janar 2020

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Burimi: INSTAT, 2020 f. 8. http://www.instat.gov.al/media/7848/diaspora-ne-shifra-2020.pdf

 

 

Nëse i referohemi të dhënave të Tabelës 1, nga vlerësimi i dallimeve gjinore dhe moshore, gratë e grupmoshës 30-34 tejkalojnë numrin e burrave, që tregon për prirjet e fundit të rritjes së numrit të emigrimit edhe të grave njësoj si burrat. Po ashtu, gratë e grupmoshave mbi 75 vjeç janë më të shumta sesa burrat, gjë që lidhet me jetëgjatësinë më të madhe të grave, 80 vjeç në raport me burrat (74 vjeç).

Në përgjithësi, të dhënat tregojnë se dominojnë emigrantët në moshat më aktive 20-50 vjeç, të cilët kanë ndikuar në prirjet e plakjes së popullsisë

në vend. Grupmosha (0-14 vjeç) është rreth 19 për qind, që tregon prirjet e emigrimit familjar, kurse grupmosha (15-64 vjeç) ze rreth 76 për qind, që përbën pjesën e popullsisë ekonomikisht aktive. Ndonëse aktualisht grupmosha mbi 65 vjeç përbën vetëm 5 për qind të emigrantëve, problematikat

e tyre dhe të gjithë atyre që po i afrohen moshës së pensionit, ngre çështjen e garantimit të të drejtave të tyre sociale për pension.

Drejtimet kryesore të emigrantëve shqiptarë. Nëse emigrantët e para vitit 1944 dhe ata që u larguan gjatë viteve 1945-1990, kanë pasur si destinacion kryesisht SHBA dhe disa vende të Evropës Perëndimore, ata që kanë emigruar pas viteve 1990 janë vendosur kryesisht në Greqi, Itali, bretërinë e Bashkuar, Gjermani, Zvicër, Francë etj., dhe më pak në vendet të diasporës së vjetër. Tabela 2 tregon se pas vitit 2015, Gjermania ëhet destinacioni kryesor i emigrantëve shqiptarë, numri i të cilëve trefishohet përgjatë periudhës 2015 deri në vitin 2019 (INSTAT 2020).

 

 

Tabela 2. Shpërndarja e emigrantëve shqiptarë sipas destinacioneve kryesore, 1995-2019

Burimi: INSTAT 2020, faqe 15: http://www.instat.gov.al/media/7848/diaspora-ne-shifra-2020.pdf

Emigrimi i shqiptarëve në fillimet e tranzicionit në 1990, i konceptuar si një zgjidhje individuale e problemit të papunësisë masive, natyrshëm ka synuar vendet më të afërta fqinje të arritshme me rrugë tokësore si Greqia, apo me rrugë detare si Italia. Sikurse vihet re edhe nga të dhënat e Tabelës 2, destinacioni kryesor i emigrantëve shqiptarë është Greqia, me rreth 45.9 përqind në vitin 1995, e pasuar nga destinacioni i dytë, Italia, me 31.9 përqind. Po ndërsa destinacioni i Italisë ka një prirje rritjeje të vazhdueshme që arrin të kryesojë pas vitit 2015, me numrin më të lartë të emigrantëve shqiptare që zenë 39.6 përqind, Greqia mbetet një destinacion i preferuar i emigrantëve shqiptarë, po me prirje për t’u ulur si numër pas viteve 2000, duke u renditur pas Italisë, që reflekton situatat problematike të Greqisë gjatë kësaj periudhe.

Shkaqet e emigrimit. Studjuesit kanë analizuar problematikat sociale të emigrantëve nga perspektiva makro shoqërore, duke iu referuar shkaqeve të tij, të lidhura me situatat politike (konfliktet, lufta), ekonomike (papunësia, vullneti për investime), sociale (statusi, përfshirja, rrjetet profesionale), sikurse edhe nga perspektiva individuale: cikli i jetës (studimet, statusi pensionist), familja (prindërit) nevoja, martesa dhe karriera individuale (King 2019). Gjetjet e studiuesve shqiptarë dhe INSTAT konfirmojnë se faktori kryesor në emigracionin e shqiptarëve është mundësia për të punuar jashtë vendit (84%), pasi papunësia mbetet një nga problemet e mëdha të tranzicionit. Faktorë të tjerë që kanë shërbyer si nxitës janë gjithashtu cilësia më e mirë dhe mundësia për t’u arsimuar, kualifikuar, shërbimet publike, kujdesi shëndetsor (Strategjia Kombëtare për Migracionin 2019-2022, faqe 4). Përderisa punësimi mbetet shkaku kryesor i emigracionit, të drejtat sociale të lidhura me punësimin mbeten parësore, krahasuar me të drejtat e tjera për emigrantët, si në rastin kur qendrojnë në vendet e BE-së, ashtu edhe kur kthehen në Shqipëri. Nga kategoritë më të ndjeshme ndaj ndryshimeve dinamike të tregut janë grupmoshat e larta, të cilat e kanë të vështirë të përshtaten me kërkesat dinamike të tregut të punës.

Në dy vitet e fundit, pandemia e Covid-19 i ka vendosur emigrantët, veçanërisht ata të grupmoshave të larta në vështirësi për të përballuar ndryshime e tregut të punës, sikurse referohet nga studime të vendeve të ndryshme. Shumë emigrantë janë në punë të pasigurta, të përkohshme dhe joformale që nuk mund të sigurojnë asnjë të drejtë pensioni dhe pa qasje në mbrojtjen sociale, pushim mjekësor të paguar ose mbështetje për humbjen e të ardhurave.

Paketat e ndihmave qeveritare për të adresuar kërcënimet për shëndetin gjatë Covid-19 dhe humbjen e vendeve të punës nuk janë në dispozicion për shumë emigrantë. Kjo është edhe më problematike për njerëzit me status të parregulltë qëndrimi në vendet e destinacionit. Humbja e vendeve

të punës dhe të ardhurave si rezultat i Covid-19 po shkakton një rënie të dërgesave të emigrantëve në familjet e tyre që janë një burim jetik i të ardhurave dhe shërbejnë si një formë sigurimi në kohë krize për shumë familjarë të grupmoshave të larta (Repetti, M., Calasanti, T., & Phillipson, C. 2021).

Në një protestë të organizuar gjatë gushtit 2021 nga disa emigrantë shqiptarë të grupmoshave të larta në Itali kërkohej e drejta për pension pleqërie. Emigrantët shqiptarë ndjeheshin të diskriminuar në raport me të moshuarit italianë, për shkak të mungesës së marrëveshjeve bilaterale midis dy shteteve, Shqipërisë dhe Italisë, në lidhje me përshtatjen e periudhave të sigurimit. E njëjta situatë është edhe për emigrantët e moshuar shqiptarë që jetojnë në vendet e tjera ku mungojnë marrëveshjet bilaterale me shtetin tonë në lidhje me garantimin e të drejtave sociale për pension, prandaj ky fakt ka nevojë për analiza të detajuara.

Ky është edhe qëllimi i këtij artikulli, të analizojë çështjen sesa politikat sociale iu janë përgjigjur nevojave të emigrantëve në këto 30 vite tranzicioni në Shqipëri. Kjo tematikë bëhet edhe me aktuale në kontekstin e vazhdimësisë në kohë të emigrimit të forcave aktive të cilat, veçanërisht në grupmoshat e larta, përjetojnë forma të ndryshme të margjinalizimit.

Prandaj politikat sociale të pensioneve kanë ndikim të drejtpërdrejtë në integrimin social të emigrantëve të grupmoshave të larta, të cilat, në kontekstin e globalizimit kërkojnë ndërhyrje jo vetëm me politika sociale në nivel kombëtar, nga vendi i origjinës, por edhe nga vendet e destinacionit, të cilat duhet të përmbushin detyrimet e mbrojtjes sociale.

 

 

 

2. Politikat sociale për emigracionin në Shqipëri

Emigrimi i shqiptarëve në fillim të viteve 1990 ishte reagimi i parë i njerëzve të papunë e të pashpresë për një jetë më të mirë. Në kushtet e mungesës së politikave sociale për përballimin e problemeve të papunësisë masive, një nga ndërhyrjet e para ishte ajo e reformimit të sistemit

të trashëguar të sigurimeve shoqërore, Ligji 7703, datë 11.05.1993, duke vendosur sigurimin në rast papunësie. Konceptimi i sistemit të sigurimeve

shoqërore sipas modelit dominues në Europë, Pay-As-You-Go, u realizua duke vendosur një skemë bazë të detyrueshme për gjithe popullsinë ekonomikisht aktive dhe një skemë vullnetare si plotësuese e skemës së detyrueshme.

Analiza e reformës së sistemeve të sigurimeve shoqërore e veçanërisht të sistemit të pensioneve është e rëndësishme për të kuptuar se çfarë mbështetjeje iu kishin emigrantët që në fillimet e tranzicionit përmes krijimit për herë të parë të skemës vullnetare të sigurimeve shoqërore, si pjesë

përbërëse e skemës bazë të detyrueshme në vendin tonë.

Skema publike vullnetare i përgjigjej si nevojave të forcave të punës që dilnin përkohësisht jashtë tregut, kategorisë së të papunëve në vend, ashtu dhe atyre që vendosën të emigronin, në mjedisin e një pasigurie të përgjithshme që ka shoqëruar këtë tranzicion të pas viteve 1990 në gjithë Ballkanin Perëndimor. Çështja e vështirë që shtrohej para politikbërësve që duhej të shkelnin në shtigje të panjohura ishte tensioni midis trajtimit të politikës së pensioneve si një ndërhyrje për të zgjidhur problemet imediate dhe njëkohësisht për të siguruar qëndrueshmërinë afatgjatë të sistemit të pensioneve (Xhumari 2011:18).

Emigrantët që vendosën të kërkonin shanse më të mira jashtë vendit, mbuloheshin nga skema vullnetare e sigurimeve shoqërore, e cila u krijua si një mundësi për zgjerimin e shkallës së përfshirjes së popullsisë joekonomikisht aktive në sistemin e mbrojtjes shoqërore në Shqipëri. Për emigrantët që kishin interes të vazhdonin sigurimin e tyre, duke mos qenë të përfshirë në popullsinë ekonomikisht aktive në vend, sistemi publik i reformuar i sigurimeve shoqërore u krijoi një hapësirë mbështetjeje, që të mos i humbisnin të drejtat sociale të fituara gjatë sistemit të mëparshëm të sigurimeve shoqërore.

Politika e pensioneve të parakohshme u përdor si instrumenti i parë për të përballuar riskun e papunësisë tek grupmoshat e larta që në fillim të viteve 1990. Personat që dilnin të papunë dhe që donin deri në 5 vjet për të mbushur moshën e daljes në pension, të cilat në atë kohë varionin nga

45-65 vjeç, kishin të drejtë të kërkonin pension pleqërie të parakohshëm.

Kështu, në kategorinë “pensionistë” u përfshinë, jo vetëm të moshuarit, por e gjithë popullsia që dilte e papunë, në kushtet kur mungonin skemat adekuate të mbështetjes së të papunëve. Qëndrueshmëria e sistemit të pensioneve u kërcënua ndjeshëm për shkak, nga njera anë, të rënies së nivelit të kontribuesve, rënies së nivelit të mbledhjes së kontributeve për sigurimet shoqërore edhe tek ata që realisht merreshin me aktivitete eko

nomike, por që nuk i deklaronin, dhe nga ana tjetër, rritjes së paparashikuar të numrit të pensionistëve.

Shkalla e varësisë së sistemit të pensioneve arriti 1:1, pra paguante një kontribues për një pensionist, e cila vazhdon edhe sot me emigracionin në

rritje të popullsisë aktive dhe informalitetin e lartë në vend.

Përderisa kushti bazë i përfitimit të pensionit të pleqërisë ishte periudha e sigurimit prej 15 vjetësh, mjaft emigrantë shfaqën interes të vazhdonin sigurimin e tyre në sistemin shqiptar të sigurimeve shoqërore, qoftë për të arritur kushtin minimal, apo edhe për të siguruar pensionin e plotë të pleqërisë me 35 vite sigurim. Në fillimet e viteve 1990 kur u aplikua skema vullnetare, rreth 80 për qind e personave të siguruar në të ishin emigrantë të grupmoshave të larta (Instituti i Sigurimeve Shoqërore, Raport Vjetor 2018).

Duke parë interesin e emigrantëve për sigurimin vullnetar dhe nevojën e rritjes së të ardhurave kontributive, Instituti i Sigurimeve Shoqërore pas vitit 2000 iu afrua emigrantëve aty ku ishin shpërngulur shumica e tyre, në qendër të Athinës, në sheshin Omonia, ku Banka Amerikane e Shqipërisë

hapi degën e saj. Stafi shqiptar i Bankës filloi lidhjen e kontratave të sigurimit vullnetar të emigrantëve shqiptarë në Greqi, për llogari të skemës vullnetare të Institutit të Sigurimeve Shoqërore. Përgjithësisht afroheshin emigrantë afër moshës së pensionit, që ndonëse ishin të siguruar në sistemin e sigurimeve shoqërore të Greqisë, vazhdonin të paguanin kontributet në skemën vullnetare.

Kjo është një mundësi e mirë që ata të siguronin edhe pensionin shqiptar, krahas pensionit grek të pleqërisë, në kushtet e mungesës së marrë-veshjeve bilaterale midis dy shteteve. Në vitin 2006, përfshirja e tyre vazhdon, ndonëse duke u përgjysmuar në rreth 46.6 për qind të të siguruarve në skemën vullnetare të sigurimeve shoqërore. Karakteristikë është që rreth 55 për qind e të siguruarve, nga brenda dhe jashtë vendit, në skemën vullnetare të sigurimeve shoqërore, janë gra, ku dominon grupmosha 31-50 vjeç. Grupmoshat mbi 50 vjeç zenë 30 për qind të të gjithë të siguruarve

në skemën vullnetare.

 

Ligji nr. 9668, datë 18.12.2006 “Për emigrimin e shtetasve shqiptarë për motive punësimi”, u hartua pas 15 vjetësh emigrimi të shqiptarëve (1990-2006), e ka 15 vjet deri më sot (2006-2021), sanksionon të drejtën e shtetasve shqiptarë që emigrojnë për qëllime punësimi. Pra, nëse punësimi jashtë vendit është formalizuar, pse të mos formalizohen në të njëjtën kohë edhe të drejtat për pensione të emigrantëve, të drejta që rrjedhin drejtpërsëdrejti nga e drejta e punësimit? Nënshkrimi i marrëveshjeve mes shteteve për njohjen e ndërsjellë të periudhave të sigurimit dhe përshtatjen e tyre, në momentin e lindjes së të drejtës për pension, është alternativa më e mirë për atë kategori të emigrantëve që kanë mobilitet në punësim përgjatë ciklit të jetës së tyre, dhe, çfarë është më e rëndësishme, që punojnë në sektorët formalë të ekonomisë.

Marrëveshja e parë e Institutit të Sigurimeve Shoqërore ka qenë me Turqinë, si pjesë e Marrëveshjes në fushën e mbrojtjes shoqërore ndërmjet Republikës së Shqipërisë dhe Republikës së Turqisë, e cila vijon zbatimin e saj nga viti 2005 dhe janë ndjekur 626 praktika për pensione.

Pas gati 10 vjetësh janë arritur disa marrëveshje me vende të BE etj, si: Marrëveshja me Mbretërinë e Belgjikës, nga data 01.01.2016 dhe janë ndjekur 165 praktika për pensione; Marrëveshja me Hungarinë, nga 01.07.2016 janë ndjekur 10 praktika; Marrëveshja me Luksemburgun nga 01.07.2016 janë ndjekur 23 praktika; Marrëveshja me Republikën e Maqedonisë së Veriut prej datës 01.06.2016 janë 33 praktika; Marrëveshja me Republikën Çeke prej datës 01.02.2017 janë 18 praktika; Marrëveshja me Republikën Federale të Gjermanisë nga 01.12.2017 e cila ka patur një rëndësi të veçantë për shkak të numrit të madh të emigrantëve shqiptarë në Gjermani, ku vetëm për vitin 2018 janë 399 praktika, në 407 praktika

gjithsej; Marrëveshja me Austrinë më 01.12.2018; Marrëveshja me Bullgarinë, Kanadanë e të tjera në proçes (Instituti i Sigurimeve Shoqërore, www.issh.gov.al).

Por mbetet ende e vështirë arritja e marrëveshjeve me dy shtetet kryesore të destinacionit të emigrantëve shqiptarë, Italinë dhe Greqinë. Në këto

kushte, numri i personave të moshuar të siguruar në skemën vullnetare rritet paralelisht me rritjen e praktikave për pensione. Në vitin 2019, emigrantët që vazhdojnë sigurimin në skemën vullnetare zenë 38.6 për qind të të siguruarve nga kjo skemë. Karakteristike e sigurimit vullnetar është pjesëmarrja e femrave në masën 63.3 për qind të të gjithë të siguruarve, dhe grupmosha mbi 50 vjeç ka një rritje të konsiderueshme në rreth 84.5 për qind të totalit, nga të cilët 54.0 për qind janë femra dhe 30.5 meshkuj.

 

 

 

3. E drejta për pension pleqërie e emigrantëve shqiptarë

Çfarë ka nevojë të mbahet në konsideratë për fitimin e së drejtës për pension për emigrantët shqiptarë? Mbi të gjitha, janë rregullat e përcaktuara nga Bashkimi Evropian për koordinimin e sistemeve kombëtare të mbrojtjes sociale, që ekzistojnë brenda kuadrit të lëvizjes së lirë të qytetarëve të BE dhe sistemet kombëtare të çdo shteti anëtar. “Rregullat e koordinimit duhet të garantojnë që personat që lëvizin brenda Komunitetit dhe personat në varësi të tyre dhe mbijetuesit të ruajnë të drejtat dhe avantazhet e fituara si dhe në rrugë e sipër për t’u fituar. Këto objektiva duhet të arrihen veçanërisht duke bashkuar të gjitha periudhat e marra parasysh sipas legjislacionit të ndryshëm kombëtar në funksion të fitimit dhe ruajtjes së të drejtës për përfitime dhe llogaritjes së masës së përfitimeve dhe duke dhënë përfitime për kategori të ndryshme personash të mbuluar nga kjo Rregullore. Duhet që personat që lëvizin brenda Komunitetit të bëhen subjekt i skemës së mbrojtjes sociale vetëm të një Shteti Anëtar të vetëm, në mënyrë që të shmanget mbivendosja e dispozitave të aplikueshme të legjislacionit kombëtar dhe ndërlikimet që mund të rezultojnë prej tyre” (Rregullore (EC) Nr.883/2004).

Pra, emigrantët janë subjekt i aplikimi të legjislacionit të skemës së mbrojtjes sociale vetëm të një Shteti Anëtar, në mënyrë që të shmanget mbivendosja. Në rastin e marrëveshjeve mes shteteve, periudha e sigurimit në një shtet nuk mund të jetë e njëjtë, pra të ketë mbivendosje, me periudhën e sigurimit në shtetin tjetër. Pas 25 vitesh të aplikimit të skemës vullnetare shqiptare të sigurimeve shoqërore edhe për emigrantët shqiptarë që punojnë e jetojnë në vendet e BE-së, rastet e aplikimeve për pension mund të jenë të larmishme.

Skema vullnetare zbaton të njëjtat kritere si skema bazë e detyrueshme e sigurimeve shoqërore. Ndryshimet parametrike që filluan në 1993 me unifikimin dhe rritjen e moshës së pensionit nga 45/50 në 60 vjeç për gratë dhe nga 50/55 në 66 vjet për burrat, po vazhdojnë deri në barazimin e tyre në 67 vjeç, në vitin 2056. Një ndryshim tjetër parametrik ishte unifikimi dhe rritja e periudhës së sigurimeve shoqërore për të kërkuar një pension

pleqërie, nga 15 vjet periudha minimale deri në 36 vjet me prirje rritjeje deri në 40 vjet për vitin 2032, për ata që kërkojnë një pension të plotë pleqërie (Ligji nr.7703, datë 11.05.1993). Kështu që korrelacionet mes indikatorëve të ndryshëm sjellin rezultate të tilla ku jo të gjithë emigrantët e siguruar në shtetet ku ata punojnë e jetojnë, të kenë interes për marrëveshjet bilaterale.

Më konkretisht, emigrantët që deri më sot kanë kontribuar në skemën vullnetare të sigurimeve shoqërore në Shqipëri dhe, në të njëjtën kohë, në shtetet e BE-së, nëse kanë plotësuar kriteret minimale (15 vjet sigurim në Shqipëri), kur arrijnë moshën e daljes në pension, kërkojnë përfitimet sipas formulave të llogaritjes së pensionit në shtetet respektive. Në rast të nënshkrimit të marrëveshjeve mes dy shteteve për njohjen dhe përshtatjen

e periudhave të sigurimit, nëse ka periudha të mbivendosura, p.sh. periudha 200-2010, kur personi është siguruar në të njëjtën kohë edhe në skemën vullnetare të sigurimeve shoqërore në Shqipëri, edhe në Itali, apo Greqi, kjo periudhe do të llogaritet vetëm në njërin shtet dhe personi i siguruar do të përfitojë nga çdo shtet sipas formulave respektive të llogaritjes së pensionit, dy pjesëza pensionesh të llogaritura bazuar në periudhat

e sigurimit në secilin vend.

Referuar postimeve në websitin e Patronato INAS CISL Albania të muajit gusht 2021, emigrantët shqiptarë në Itali protestonin sepse nuk po fitonin pensionin e pleqërisë, duke shprehur indinjatën për qeveritë që nuk ishin dakortësuar për marrëveshje bilaterale për pensionet. Situata e COVID-19 kishte rritur riskun e papunësisë, por qeveria italiane kishte marrë masa për kategoritë më të riskuara si punëtorët e grupmoshave të larta që të përftonin pensionin e pleqërisë. Emigrantët shqiptarë e ndjenin veten në pozita të diskriminuara ndaj qytetarëve italianë, pasi për periudha të njëjta

sigurimi dhe moshe, ata nuk mund të përfitonin dot, vetëm për shkak të mungesës së marrëveshjeve bilaterale mes shteteve për njohjen reciproke

dhe agregimin e periudhave të sigurimit. Aty përshkruhet rasti i një emigranti shqiptar:

“Një emigrant shqiptar ka 14 vite periudhë sigurimi në sistemin shqiptar të sigurimeve shoqërore, por ai nuk përfiton dot pension pasi i duhen mininalisht 15 vite. I njëjti emigrant shqiptar po ashtu ka realizuar 19 vite periudhë sigurimi në sistemin italian të sigurimeve shoqërore, por ai nuk përfiton dot pension pasi i duhen mininalisht 20 vite. Ky shqiptari i mirë A.M. në supe ka 33 vite periudhë sigurimi, që mjaftojnë për të marrë një pension pleqërie në Shqipëri (15+) dhe në Itali (20+), por mungon marrëveshja mes shtetit shqiptar dhe atij italian që do të mundësonte njohjen reciproke dhe bashkimin e periudhave të sigurimit”.1)

 

1) https://it-it.facebook.com/pg/Patronato-Inas-Cisl-Albania-372264776300951/posts/?ref=page_internal, parë me datë 23 Gusht, 2021.

 

 

Cila do të ishte mënyra më e mirë për të maksimalizuar përfitimet e një emigranti në rastin e mungesës së marrëveshjeve mes shteteve? Për të përfituar pension shqiptar, sistemi shqiptar i ka hapur mundësitë emigrantëve shqiptarë kudo në botë të sigurohen në skemën vullnetare të sigurimeve

shoqërore. Në rastin konkret, ky emigranti shqiptar mjafton të ishte siguruar qoftë edhe për një vit dhe nuk do t’i humbiste 14 vitet e sigurimit në Shqipëri. Ai do të përfitonte pensionin minimal të pleqërisë nga sistemi shqiptar i sigurimeve shoqërore. Ky është avantazhi i të gjithë atyre emigrantëve që janë siguruar në skemën vullnetare shqiptare, në kushtet e mungesës së marrëveshjeve mes shteteve. Po sa informacion kanë emigrantët shqiptarë mbi këto mundësi? Kjo mbetet e paqartë, sikurse dilemat e qytetarëve shqiptarë për marrëveshje mes shteteve, apo që Shqipëria do t’i bashkohet vendeve anëtare të BE-së.

Sikurse parashihet në Rregulloren e BE 883/2004, nëse realizohen marrëveshjet mes shteteve, personi i siguruar ka të drejtën e bashkimit të periudhave të sigurimit që ka realizuar në gjithë ciklin e jetës në të dy vendet, në Shqipëri dhe Itali. Por, nëse brenda një viti kalendarik personi ka paguar kontribute për sigurimet shoqërore në Shqipëri dhe Itali në të njëjtën kohë, ai vit do të merret në llogaritje vetëm një herë si vit sigurimi, ose

në Shqipëri ose në Itali. Pra, skema e sigurimeve shoqërore vullnetare në Shqipëri ka funksionin për atë periudhë kohore kur personi është i pasiguruar në një skemë tjetër sigurimesh shoqërore jashtë vendit. Megjithatë, në kushtet aktuale të mungesës së marrëveshjeve mes shteteve, personi ka të drejtën të plotësojë kushtet për të marrë pensionin e pleqërisë në Shqipëri, duke bërë sigurimin vullnetar dhe, në të njëjtën kohë, të punojë i siguruar që të përfitojë pensionin e pleqërisë edhe në Itali, edhe kur ka periudha të mbivendosura, ato llogariten veçmas nga secili institucion i sigurimeve shoqërore.

Pra, marrëveshjet ndihmojnë personat të bashkojnë periudhat e sigurimit duke maksimalizuar përfitimet nga të dy skemat e sigurimeve shoqërore, që pasqyron realisht kontributet e gjithë jetës. Zhvillimet dinamike të sistemeve të mbrojtjes shoqërore për të krijuar fleksibilitet, duke iu shmangur

përcaktimeve standarde të kritereve të përfitimit për pensione pleqërie, krijojnë mundësi të reja për personat që kanë punuar një jetë të tërë. Këtu është rasti të shqyrtojmë iniciativën e qeverisë italiane për atë që njihet si “Kuota 100” që siguron një fleksibilitet të sistemit të pensioneve ndaj dinamikave të tregut të punës dhe situatave individuale. “Kuota 100” në Itali mundëson çdo qytetar italian që, duke mbledhur periudhën e sigurimit me moshën që ai ka arritur jep shifrën 100, dhe në këtë rast i lind e drejta për pension pleqërie. Ky është rasti i një personi në moshën 63 vjeç që ka plotësuar 37 vite periudhë sigurimi, pra 63+37=100, pra atij i lind e drejta e përfitimit të pensionit të pleqërisë, edhe pse mosha ligjore e daljes në pension në Itali është 67 vjeç. Një emigrant shqiptar 63 vjeçar, nuk e ka këtë të drejtë, pasi edhe sikur të ketë qenë ndër emigrantet e parë të pas vitit 1990, ai ende nuk i ka plotësuar mbi 30 vite periudhë sigurimi në Itali, ndonëse në jetën e tij ai ka më shumë sesa 37 vjet punë i siguruar, duke iu referuar edhe punës para emigrimit në Itali.

Prandaj një marrëveshje mes Shqipërisë dhe Italisë do shmangte diskriminimin e shqiptarëve që punojnë në Itali ndaj italianëve, kur janë në të njëjtat kushte. Ndonëse në jetën e vet emigranti shqiptar ka shumë më tepër vite sigurimi, referuar periudhave të sigurimit në Shqipëri, atij i zerohen ato në kushtet e mungesës së marrëveshjeve bilaterale.

Një tjetër iniciativë e shtetit italian është për gratë e moshuara që, nëse kanë 40 vite periudhë sigurimi, ato përfitojnë pension pleqërie pa pritur të arrijnë moshën 67 vjeç, që përbën kriterin ligjor të lindjes së të drejtës për pension në Itali. Pra, një grua që ka punuar e siguruar që nga mosha 20 vjeç deri në 60 vjeç, në këtë moshë ajo përfiton pensionin e pleqërisë, pa pritur 7 vjet që të arrijë moshën ligjore të daljes në pension pleqërie.

Ndërsa gratë emigrante shqiptare që kanë pasur mundësi të punojnë pas viteve 1990 në Itali, nuk e kanë të mundur të përfitojnë nga kjo mundësi e marrjes së pensionit para moshës 67 vjeç, sepse ato mund të kenë arritur maksimumi 30 vjet periudhë sigurimi, 1991-2021.

Sipas konventave ndërkombëtare, mbledhja apo përshtatja e periudhave të sigurimit garanton të drejtën e pensionit të pleqërisë, kur personat e punësuar ndryshojnë vendin e punës nga një shtet në një tjetër, duke mbledhur periudhat respektive të sigurimit, që të maksimalizojnë përfitimin. Emigrantët shqiptarë mbeten të diskriminuar, edhe kur ata kanë punuar duke respektuar ligjet e shtetit dhe kanë paguar kontributet për sistemet e detyrueshme të sigurimeve shoqërore, si në Itali edhe në Shqipëri, duke tejkaluar periudhat e sigurimit prej 40 vitesh. A mos inkurajon një situatë

e tillë që emigrantët në Itali, Greqi e gjetkë të vazhdojnë të punojnë në informalitet?

 

 

 

 

 

Përfundime

Emigrimi i shqiptarëve aktualisht ka marrë përmasa të tilla që kërkon politika të integruara, jo vetëm brenda vendit, por edhe midis vendit të origjinës dhe vendeve të destinacionit final ku emigrantët kanë vendosur të punojnë e jetojnë. Pavarësisht larmisë së faktorëve që kanë shkaktuar këtë fenomen, e përbashket mbetet interesi i të gjithë subjekteve të interesuar për të maksimalizuar potencialin e migracionit në të mirë të emigrantit dhe

shoqërisë ku ai jeton. Kjo është perspektiva më e dukshme kur analizohen teoritë e migracionit të punës.

Shqipëria për rrethanat historike të një vendi të izoluar përgjatë 50 viteve të sistemit totalitar, është përballuar me emigrimet masive pas viteve 1990, ndryshe nga shtetet e tjera të Ballkanit Perëndimor që kanë zhvilluar marrëveshje bilaterale për njohjen e të drejave për pension pleqërie paralelisht me emigrimin e popullsisë së tyre për motive punësimi. Marrëveshja me Maqedoninë e Veriut është vetëm një hap për të mundësuar garantimin e të drejtave sociale të shqiptarëve që lëvizin për motive punësimi në zonat kufitare, duke lehtësuar përfitimin e pensionit të pleqërisë.

Shtetet e anëtare të BE-së si Italia dhe Greqia, si destinacionet kryesore të emigrantëve shqiptarë, nisur nga interesat e tyre kombëtare, shmangin

sa të mundin detyrimet ndaj shtetasve të huaj që punojnë dhe kontribuojnë në vendet e tyre, prandaj ka nevojë për detyrime ndërkombëtare që këto marrëveshje të mos lihen në vullnetin e lirë të politikanëve, burokracive shtetërore, por qytetari të jetë në plan të parë dhe t’i garantohen të drejtat sociale kudo që punon e jeton, përderisa i është garantuar lëvizja e lirë.

“Shtetet anëtare duhet të gjejnë zgjidhjet e tyre për të siguruar një ekuilibër të drejtë midis objektivave sociale dhe qëndrueshmërisë financiare të sistemeve kombëtare të mbrojtjes sociale ... megjithatë, është e dëshirueshme të forcojnë koordinimin e hapur për pensionet në nivel evropian, në bazë të qëllimeve të përbashkëta, në përgjigje të sfidave të përbashkëta me të cilat po përballen sistemet tona, me qëllim të promovimit të të ardhurave të qëndrueshme dhe të përshtatshme për pension”.2)

 

2) European Commission, Employment, Social Policy, Health and Consumer Protection Council, më 7 Qershor 2010, Luxemburg.

 

Pas gati dhjetë vjet nga kjo deklaratë e Komisionit Evropian, emigrantët që lëvizin drejt vendeve të BE-së ende mbeten të margjinalizuar sa i takon të drejtave të tyre për pension pleqërie.

Skema shqiptare vullnetare e sigurimeve shoqërore do t’u shërbejë më mirë emigrantëve shqiptarë, edhe në rast se ata janë të siguruar në vendet

ku ata jetojnë, sepse do të maksimalizojë periudhën e sigurimit, si një nga variablat kryesore që merret në konsideratë kur llogaritet msa e pensionit.

Pra, marrëveshjet mes shteteve për njohjen e periudhave të sigurimit janë të dobishme për atë kategori emigrantësh që kanë një histori pune e sigurimesh në vendin e origjinës, si në rastin konkret Shqipëria, dhe vazhdojnë pjesën tjetër të punës dhe jetës në një vend tjetër. Ato janë të domosdoshme, jo vetëm mes Shqipërisë dhe vendeve evropiane si Italia e Greqia me një numër të madh emigrantësh shqiptarë të të gjitha grupmoshave, por edhe mes Shqipërisë dhe vendeve të rajonit të Ballkanit, ku tregu i lirë dhe qarkullimi i lirë i njerëzve do rrisin interesin për punësim, duke u garantuar punëtorëve levizës të drejtat sociale, edhe të drejtën për pension.

Iniciativat e lëvizjes së lirë të njerëzve për punësim në rajonin e Ballkanit Perëndimor, patjetër që do të shoqërohen edhe me koordinimin e politikave sociale mes shteteve.

Ndikimi pozitiv i marrëveshjeve bilaterale mes shteteve varet nga një sërë faktorësh institucionalë, në kuptimin e sistemit të pensioneve që zbatohet në çdo shtet, në shtetin e origjinës dhe atë të destinacionit. Po ashtu, referuar modelit të Cassarinos, që përfaqëson edhe qasjen teorike për të kuptuar më mirë përvoja e migracionit, faktorët që kanë motivuar dhe trajtësuar fazat migratore, konteksti social dhe institucional në vend, kanë ndikimin e tyre në modelet e integrimit dhe lenë gjurmët e tyre në jetën e individit/familjes së tij. Ato ndikojnë në pozitën sociale të emigrantit që lidhet me statusin e punësimit përpara emigrimit, eksperiencat gjatë emigrimit, dhe faza e fundit e tranzicionit drejt pensionit të pleqërisë.

Të gjithë këta faktorë ndërthuren me kriteret e përcaktuara në legjislacionet kombëtare për të drejtën e përfitimit të pensionit të pleqërisë që janë:

shtetësia, periudha e sigurimit, mosha, statusi i punësimit, klasa shoqërore, profesioni, përbërja familjare, residenca, etj. Pra, fazat e ndryshme në ciklin e jetës dhe në gjithë ciklin e emigrimit ndikojnë në të drejtat e individit për përfitime sociale.

 

Rasti A – Emigranti që ka punuar i siguruar mbi 15 vjet në Shqipëri dhe mbi 20 vjet në Itali apo vendet e tjera të Evropës, mund të sigurojë pensionin në secilin shtet, edhe kur nuk ka marrëveshje bilaterale, sepse përfiton dy pensione sipas kritereve nga sistemi shqiptar i sigurimeve shoqërore dhe nga ai i vendit evropian të destinacionit final.

Rasti B - Emigranti që ka punuar i siguruar më pak se 15 vjet në Shqipëri dhe po aq në Itali apo vendet e tjera të Evropës, ka interes deçiziv në marrëveshjet bilaterale sepse përfiton nga përshtatja e periudhave të sigurimit në secilin shtet, duke siguruar një llogaritje të pensionit “pro rata” nga secili institucion i sigurimeve shoqërore. Ky është rasti i A.M. të analizuar i cili sot mbetet pa pension, por nëse marrëveshja mes Shqipërisë dhe Italisë do ishte realizuar, ai do të përfitonte 14/33 pjesë të pensionit të tij nga institucion i sigurimeve shoqërore në Shqipëri, dhe 19/33 pjesë të

pensionit nga institucion i sigurimeve shoqërore në Itali.

Shqyrtimi rast pas rasti i situatave të emigrantëve në kontekstin social dhe institutional të çdo vendi do t’i shërbejë politikbërësve për të maksimalizuar përfitimet, jo vetëm për çdo individ/ familjen e tij, por edhe për shoqërinë e cila duhet të paguajë pensionin social në rastin kur një i moshuar nuk siguron pensionin kontributiv. Interesi dhe roli i shtetit të origjinës mbetet vendimtar në përmbushjen e pritshmërive të emigrantëve për mbrojtje sociale. Integrimi i qendrueshëm dhe i suksesshëm i emigrantëve lidhet jo vetëm me mirëqenien e tyre individuale/ familjare, por edhe me kontributin e tyre në vendin e origjinës, në lidhje me transferimin jo vetëm të parave, referuar remitancave për mbështetjen familjare, por edhe të njohurive, ekspertizës së fituar në migracion, teknologjive të avancuara dhe përvojave profesionale të sjella në investimet në vendin tonë.

Procesi i informimit, orientimit të vazhdueshëm të emigrantëve mbi të drejtat e tyre për pension do të maksimalizonte, jo vetëm të ardhurat e grupmoshave të larta të emigrantëve, por edhe të sistemit shqiptar të sigurimeve shoqërore përmes skemës vullnetare. Qeveria e Shqipërisë ka zhvilluar dhe zbatuar një kuadër politikash për emigracionin dhe Strategjinë Kombëtare për Migracionin dhe Planin e Veprimit 2019-2022. Ministria e Punëve të Jashtme siguron shpërndarjen e informacionit në mbështetje të integrimit të emigrantëve shqiptarë, informacion që sigurohet edhe përmes website të ISSH, fletëpalosjeve, përmes takimeve të drejtpërdrejta, si në rastin e Bankës Amerikane të Shqipërisë në Athinë, apo kur personat e interesuar vijnë në Shqipëri. Rritja e mjeteve të informimit në rastet kur emigrantët e dëshirojnë një informacion për orientimin për të drejtat për pension dhe këshillimi nga profesionistë të fushës, ka rëndësi për të kuptuar më mire dhe për të përfitur më shumë nga kontributet e individit, duke

e orientuar rreth kontekstit institucional dhe mundësive që ofrohen nga sistemet e mbrojtjes shoqërore në shtetet ku ata punojnë e jetojnë. Qasja e integruar në Strategjinë Kombëtare për Zhvillim dhe Integrim 2007-2022 të monitorohet pikërisht për ndërthurjen e aktiviteteve në funksion të mbrojtjes shoqërore të emigrantëve shqiptarë. Koordinimi i politikave në vend me ato të shteteve të tjera përmes marrëveshjeve bilaterale do të

shmangë diskriminimin e emigrantëve dhe do të rrisë integrimin e tyre të qendrueshëm në shoqëritë ku ata jetojnë.

 

 

 

 

 

Literatura:

 

1. Cekota, J., and Trentini, C. (2012). Demographic pressures and the sustainability of social security in Emerging Europe and Central Asia, UNECE Discussion Paper Series, No. 2012.2.

2. European Commission, Employment, Social Policy, Health and Consumer Protection Council, më 7 Qershor 2010, Luxemburg.

3. King, R., & Gedeshi, I. (2019). New trends in potential migration from Albania: the migration transition postponed?

https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/21632324.2019.1608099 parë në 12 Shtator 2021.

4. INSTAT. (2020). Diaspora e Shqipërisë në Shifra.

http://www.instat.gov.al/media/7848/diaspora-ne-shifra-2020.pdf parë në 10 Shtator 2021.

5. INSTAT. (2019). Projeksionet e popullsisë 2019-2031, të disponueshme në:

http://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/projection/publications/2019/projections-of-the-population-2019 -2031/, parë në 11 Shtator 2021.

6. Instituti i Sigurimeve Shoqërore, Raport Vjetor 2018, www.issh.gov.al parë në 12 Shtator 2020.

7. Këshilli i Ministrave, Strategjia Kombëtare për Zhvillim dhe Integrim 2014- 2022.

8. Këshilli i Ministrave, Vendim nr. 400, datë 19.6.2019 “Për miratimin e Strategjisë Kombëtare për Migracionin dhe Planin e Veprimit 2019-2022”.

9. Ligji nr. 9668, datë 18.12.2006 “Për emigrimin e shtetasve shqiptarë për motive punësimi”.

10. Ligji nr.7703, datë 11.05.1993 “Për sigurimet shoqërore në RSH” i përditësuar.

11. Parlamentit Europian dhe Këshilli i Evropës, Rregullorja (EC) Nr. 883/2004 e datës 29 Prill 2004 “Për koordinimin e sistemeve të mbrojtjes sociale”, Gazeta Zyrtare e Bashkimit Europian L 166, 30 prill 2004.https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/ ?uri=uriserv% 3AOJ.L_.2004.200.01.0001.01.ENG&toc=OJ%3AL%3A2004%3A200%3ATOC parë në 20 Shtator 2020.

12. Repetti, M., Calasanti, T., & Phillipson, C. (2021). Ageing and Migration in a Global Context, Challenges for Welfare States, Springer.

13. Xhumari, M. (2020). Extended Working Life Policies International Gender and Health Perspectives, Chapter 6 Albania, Part II. Extended Working Life Policies:

Country Experiences, Springer, available at: https://link.springer.com/book/10.1007%2F978-3-030-40985-2

14. Xhumari, M. (2011). Pension Trajectories in Western Balkans 1990-2010, UNFPA Tirana, Pegi, ISBN 978-9928-124-24-1.

15. https://it-it.facebook.com/pg/Patronato-Inas-Cisl-Albania-372264776300951/posts/ ?ref=page_internal, parë në 23 Gusht, 2021.

 

 

@ 2021 Revista Demografia  -  Botim i Shoqatës Shqiptare të Demografëve  *  Të gjitha të drejtat e rezervuara